Дзея чацвертая
(Пляцоўка перад канцылярыяй праўлення калгаса «Партызан»)
Гарошка падпісвае акт рэвізійнай камісіі, старшыня якой Ганна Чыхнюк. Цікавіцца, дзе «карэспандэнтка спе-цыяльная» і ці распіша яго ў газеце. Ганна абяцае, што аба-вязкова распіша, яна яе аб гэтым прасіла.
Наташа пытаецца ў Курбатава пра віну бацькі. Курба-таў не ведае, што рабіць у гэтай сітуацыі. Н а т а ш а : «Ну чаго ты хочаш? Хочаш, каб я сказала: «Аддавай бацьку пад суд, запры яго ў турму? » Гэтага ты хочаш? » Пракурор ідзе правяраць накладныя.
Уваходзіць Гарошка і Марыя Кірылаўна. Наташа папра-кае бацьку: «Вось які ты мне падарунак да вяселля падрых-таваў. Мне што цяпер рабіць? А як яму? Ён жа пракурор!.. 3 кім цяпер я павінна застацца? 3 табой ці з ім? Парай, ты ж бацька...» У Гарошкі падкасіліся ногі.
З'яўляецца Моцкін. Раіць вырашыцьусё па-сямейнаму, б° пракурор жа зяць. Няхай дачка папросіць яго і справу Закрыюць. Наташа абураецца. Марыя Кірылаўна плача.
Уваходзіць Калібераў і накідваецца на Моцкіна, потым НаГарошку. Загадвае, каб старшыня замест сходу адправіў Калгаснікаў на перавоз збожжа. Ганна, пачуўшы пра гэта, Вельмі здзіўленая. Тлумачыць Калібераву, што Гарошка прьізнаўсяўмахінацыях і без сходу не абыйсціся. З'яўляец-Ч^ Журналістка. Калібераў паведамляе ёй, што выкрыў у к^лгасе «абураючывыпадакачкаўцірацельства». Наступае ^ Гарошку: «Як вы асмеліліся, таварыш Гарошка?! Хацеліашукаць савецкую ўладу?!» Гардзіюк цікавіць, ці гэт^ ключны выпадак. Курбатаўгаворыць, што Печкуроўназй яшчэ чатыры такія «перадавыя» калгасы. Калібераў прй нуе зараз жа ачысціць калгас ад махінатара. За старшЬІЙ4' заступаецца Ганна: «Тут дзяліць трэба па-роўну: і Гэ ^ паганялыпчык (на Моцкіна) нечага варты». Гарошкаўгг,ЬІ т, . — .. ,. , . . „ ./(~ш, мшае Калібераву, як ен з Моцкшым націскаў на яго, р0 нымі фармуліроўкамі палохаў.
Калібераўувесь свой гнеў пераключае на Моцкіна: «Зна чыць, і вы — такі ж прайдзісвет? Як ты асмеліўся сваім бруднымі рукамі паганіць святую справу?..» Моцкін ба роніцца: «Выбачайце! Вы ж не першы раз чуеце. Я ж ва расказаў яшчэ да прыезду таварыш Гардзіюк пра махіна цыі Гарошкі і Печкурова... Вы таксама хацелі стаць пера-давіком. Ух, як вы хацелі! I графік такі прыдумалі!.. А цяпер на стрэлачніках хочаце выехаць! А? »
Міхальчук нагадвае, што чакае сход. Калібераву сходне патрэбны, ён разбярэцца ва ўсім сам. Лёня паведамляе пра прыезд сакратароўрайкома і абкома партыі. Калібераўсха-піўся за бок і аж заенчыў ад болю. Але людзі не вераць у яго «камень у пячонцы». Ганна заяўляе, што «ўсё роўна перад народам і перад партыяй прыйдзецца адказваць».
Мастацкія асаблівасці
3 'яўленне сатырычнай камедыі «Выбачайце, калі ласка» (1953) расцэньваецца як грамадзянскі і творчы подзвіг дра-матурга. Спектаклі па п'есе выклікалі шырокі рэзанансу краіне, прынеслі А. Макаёнкуўсесаюзнае прызнанне.
У той час, калі ў літаратуры панавала тэорыя бес-канфліктнасці і ўтворах змагалася добрае з лепшым, мала-ды драматург звярнуўся да вострага жыццёвага канфлікту. паказаў задежнасць калгасаў ад раённых кіраўнікоў. МЗ' каёнак вывеў старшыню райвыканкома, які дзеля кар'ерЬІ ідзе на падман дзяржавы, з'едліва высмеяў стыль кір3)' ніцтва, калі жывая праца падмяняецца пасяджэнняМІ Калібераў — тыповы кіраўнік савецкага часу, і высмеянь1 драматургам, ён не адно дзесяцігоддзе кіраваў калгасаМ1' раёнамі, прадпрыемствамі, абласцямі, нават рэспубліка^1 ён выдатна ўпісаўся ў сённяшнюю рэчаіснасць.
Як нельга лепш адносіны такога кіраўніка да народа ^ рактарызуе наступная рэпліка: «Таварыш Гарошка! Я я&ч не помню такога выпадку, каб за нізкі працадзень каму-небудзь абвясцілі вымову. А за адставанне з хлебапастаўкамі яасабіста... ведаютакіхкіраўнікоў, якіяпадзве ітры вымо-ЬІ маюць». Мэта Каліберава — вярнуцца ў сталіцу. Там ён Займаў нейкую адказную пасаду, але не справіўся з абавяз-ІсаМІІ і яго «панізілі» — перавялі на працу ў раён. Даючы Ярадгісторыю персанажа, А. Макаёнак гаварыў пра заган-лую практыку савецкіх і партыйных функцыянераў—кіраў-ніка, які не ўмее ці не хоча працаваць, не здымаюць з паса-дЫ, а пераводзяць у іншае месца.
Талент Калібераў мае, але зусім не той, каб разумна на-дадзіць працу ў раёне. Ён выдатны дзмагог, за клопатам пра дзяржаву лоўка хавае свае эгаістычныя намеры, Метады ў яго тыя ж, што і ў Гарлахвацкага («Хто смяецца апошнім»), ен запалохвае Гарошку фармуліроўкамі тыпу «сабатаж», «кулацкая тэндэнцыя», «шкодніцтва». Перад пагрозай вы-крыцця «здае» сваіх бліжэйшых памочнікаў, звальвае віну за прыпіскі на Моцкіна. Ён сапраўды нібыта ў баку, у яго прынцыповасць і сумленнасць доўга вераць Гарошка і кал-гаснікі.
Моцкін — друті цікавы характар у п'есе. Ён дзейнічае актыўна, нахрапіста, яму няма за каго хавацца. Дапамагае Калібераву таму, што ад старшыні райвыканкома не ў ма-лой ступені залежыць — уздымецца Моцкін ці не па служ-бовай лесвіцы.
А. Макаёнак адкрыў новы тып — запалоханага, зацюка-нага начальствам старшыні калгаса. Гарошкаўнутрана сум-ленны чалавек, дбайны і разумны гаспадар. Калгас, якім ён кіруе, не з горшых, за што раённае начальства пастаянна завышае гаспадарцы план здачы збожжа дзяржаве.
Становішча, у якое трапіў Гарошка — стаў, не жадаючы таго, махляром — аўтар тлумачыць асаблівасцю яго харак-тару. Персанаж не вызначаецца ні настойлівасцю, ні рашу-часцю, ён падатлівы, палахлівы, баіцца начальства, баіцца калгаснікаў. Аднак такое тлумачэнне нясе ў сабе пэўны Момант спрашчэння і згладжвання жыццёвага канфлікту. Супрацьстаяць самаўладдзю раённага начальства, калі звер-ху дыктавалі, што сеяць і калі ўбіраць, было вельмі цяжка і старшыням валявым, рашучым.
Нават ідучы на махінацыі, Гарошка кіруецца інтарэсамі Калгаса, думае, што можна «і другія работы падцягнуць, не будзе той гарачкі». Даўшы гарантыйную распіску Печкуро-ву, ён жыве ўтрывозе, душэўна пакутуе. У п'есе адбываец-Ца «перавыхаванне» Гарошкі, ён пераадольвае сваю нерашучасць, палахлівасць і выступае супраць Моцкіна і Калібе рава. Дапамагаюць гэта зрабіць старшыні калгасніца Гац Чыхнюк, брыгадзір Міхальчук, сакратар райкома п які прыязджае на сход.
Пры ўсёй смеласці пастаўленых праблем камедыя бачайце, калі ласка» застаецца творам свайго часу. А крытыкаваў асобных кіраўнікоў, хоць і падкрэсліваў гэтым іх тыповасць і жывучасць. Пытанне пра Сістэму, дзяржаўны стыль кіраўніцтва ён не ставіў.
У камедыі шмат сцэн, напоўненых іскрамётным смехам дасціпным гумарам. Так, паказваючы здзелку Гарошкі і Печкурова, А. Макаёнак «абыгрывае» імёны персанажаў:
Печкуроў. Э-э, ды Ягор Сяргеевіч можа нас аб'яго-рыць.
Г а р о ш к а . Што вы, Кузьма Прохаравіч? Каб вы мяне не падкузьмілі.
Альбо: старшыні райвыканкома Курбатаў гаворыць вы-падкова, яшчэ не ведаючы пра ролю ў махінацыях Калібе-рава, што «аферыстыбываюцьрозныхкалібраў». Старшы-ня, быццам не пачуўшы, перапытвае, хоча ўпэўніцца, што стаіць за словамі пракурора, бо Калібераў і калібр вельмі блізкія па гучанню.
Мова персанажаў індывідуалізавана. Гарошка, напры-клад, не толькі пазнаецца праз сваю любімую прымаўку «хоць круць-верць, хоць верць-круць», але дзякуючы ёй акрэсліваюцца рысы яго характару, яго становішча. Яму сапраўды даводзіцца «круціцца», «варочацца», трымаючы адказ перад начальствам, якому патрэбны «план», і перад такімі сумленнымі калгаснікамі, як Ганна.
Дыялогі камедыі поўныя дынамікі, драматург часта звяр-таецца да падтэксту, іроніі.

<<Назад