• Тата забірае тэлефон.
* Дзед гаворыць, што забярэ ўнука на ферму на перавы-,а6анне. Раззлаваны Малыш «выдае праўду»; што Мама і ^ата яго не любяць, нават ненавідзяць за тое, што ён выпад-,ова выкрыў іх падман, што дарослыя ніколі не гавораць ЦраўАУ- (<Я — маленькі, і мая хлусня маленькая. А вы вялі-^. І ваша хлусня — аграмадная! Для мяне яна аграмадная. 3аПомніце! Самая вялікая хлусня — гэтахлусня маленька-^чалавеку...»
Дачка здагадалася, што Малыш распачаў чарговы экс-перымент, хоча яго спыніць.
Тата, выведзены з цярпення, гоніць Сына вон, Дзед рас-шпільвае папругу. Малыш забіраецца на самы верх леса-чак, крычыць, што з'яднаў блізкіх людзей праўдай, ня-навісцю да праўды. Ён адштурхоўваецца з лесачкамі ад шіжнай паліцы і вылятае за акно. Мама страціла прытом-насць, у Дзеда падкасіліся ногі, Тата аслупянеў. Дачка вы-глянула ў акно і кінулася ратаваць брата.
Убачыўшы з трэцяга паверха, што Малыш цэлы, Тата, Дзед, Мама пачынаюць шукаць вінаватага, ківаць адзін на другога.
Сястра прыводзіць брата. Малыш ідзе павольна, галава высока ўзнята. Аднак твар яго дзіўны, «не зразумець — ці то ён цяпер святы, ці то ён чокнуты. Вочы пустыя, чужыя, тоўсты язык не змяшчаецца ў роце». На роспыты — ты не разбіўся? табе не баліць нічога? і сіняка няма? і не страшна было? — Сын адказвае вяла і аднатонна. Усе садзяцца за стол, накладваюць Малышу на талерку, ён старанна жуе. Уключаюць палітычнага каментатара — з боку Сына нія-кай рэакцыі, выключаюць тэлевізар — тое самае.
А а ч к а (раптам адкрыла) . Ды ён жа ідыётам стау! Тата!
•-Т а т а (адварочваецца). Аможа, гэтаілепш?.. Дзе д. Вам?... Вам — лепш.
М а м а . Ды і яму. .. , тт Дачка не згодна, што гэта лепш. («Я на касцер! На эша-! На крыж пайду, каб не стаць такой, як ён.»] С ы н . Ты заўсёды такая. Вы заўсёды такія. Ён бярэ тоўстую кнігу і вельмі павольна узшмаецца па есачках на самы верх.

Мастацкія асаблівасці
«Зацюканы апостал» (1969) з'яўляецца першай націс, най А. Макаёнкам трагікамедыяй, творам, у якім складаны драматычныя праблемы раскрываюцца камедыйнымі ср0д камі. Аўтар звярнуўся да прыёму тэатральнай умоўнасц' (умоўныя абставіны, уякіхдзейнічаюцьперсанажы). Вобр^. зы ў творы абагулены да сімвалаў. Іх «імёны» гавораць пра ступень роднасці і прыналежнасці да пэўнага пакалення -, Тата, Мама, Сын, Дачка, Дзед. Сын часам называецца М^. лышом. Пералічваючы на пачатку п'есы персанажаў, дра. матург дае ім досыць шырокую характарыстыку, якая пас-ля пацвярджаецца ўсім дзеяннем.
Так, Тата — «звычайны, хатні, такіх многа. Зусім ручны; хто паманіць, датаго і ідзе... Праўдзівы, як большасцьмуж-чын». Аўтар падкрэслівае тыповасць, «сярэднясць», нічым не вылучанасць гэтага персанажа і ў рэмарцы на пачатку першай карціны («Сучасная кватэра накормленага чыноў-ніка. Ва ўсякім разе, сёння яго сям'я сытая»), Аднак Тата сабраўвялікую бібліятэку. У пакоі, дзе адбываюццаўсе пад-зеі, «найболын уражвае, выклікае пачуццё, нібы ў храме, нібы ў свяцілішчы, — на ўсю сцяну суцэльны кніжны стэ-лаж, напакаваны рознымі-рознымі кнігамі». Гэтыя кнігіне дзеля моды, яны чытаюцца, да іх апелююць у размовах і спрэчках Сын і Тата. Часцей Сын, бо ён яшчэ ў стадыі за-сваення вопыту і мудрасці пакаленняў. Тата ў кнігі ўжо не заглядвае, ён толькі цытуе ці штосьці пераказвае з іх, выяўляючы пры гэтым і эрудыцыю, і дасціпнасць.
Тата можа крытычна паглядзець на сябе і сваё ста-новішча ўграмадстве. Бяда яго ўтым, што ён нічога не можа (не хоча альбо, болыд верагодна, страціў веру) штосьці змяніцьу жыцці. (С ы н . Значыцьтабе падабаецца рабства, залежнасць, прыгнечанасць, падначаленасць? Так? Тата. Не! Не так! Але гэтагане пераменіш! Так было і так будзе!) Тата хоча бачыць Малыша моцным і дужым фізічна і маральна. «Я падахвочваю веруўсвае сілы. Упэўненасць.'Я хачу, каб вырас дужы, моцны чалавек, здольны выжыць У гэтых дзікіх чалавечых джунглях», — гаворыць ён у спрэч-цы з Мамай. Іншага вопыту Тата Сыну перадаць не можа. Мама, як адзначае аўтар, «гаварыць можа і правільна, & што яна думае... Яна хоча, каб усе жылі паводле правілаў хрысціянскай маралі, а сабе дазваляе іншы раз і так... яК' небудзь...» Яна хлусіць не менш за Тату, але пры гэтЫ^ лічыць сябе сумленнай. Менавіта Мама «задае» МалыШУ
задачку пра яго вшу, калі ен падслухаў размову з «нявопыт-
ЛЬІМ студэнтам»: «Дапусцш, усё было, як было, толькі я не
падслухаў... Тады ўсё было б прыстойна?.. Нават калі б я і
^адслухаў, але стаіўся і прамаўчаў — таксама ўсё было б
0рыстойна, і я і мама былі б харошыя. Дзіўна. Не разумею».
Самы складаныўп'есе вобраз Сына. А. Макаёнак назы-
Бае яго вундэр-палітыкам, так пра сябе скажа па ходу дзе-
яння і Малыш. Ён мае высокі ўзровень інтэлектуальнай
культуры, дасведчаны ў розных пытаннях навукі, літарату-
рьі, мастацтва, палітыкі, маралі, валодае здольнасцю ўсё гэта
крытычна ўвязваць з жыццём, са сваім часам. Але куды
скіроўвае Сын свой розум і веды? Ён хоча стаць прэзідэн-
там, таму што менавіта прэзідэнт, сучасны цэзар, мае ўсё —
уладу, грошы, славу, незалежнасць. Персанаждумае, такім
чынам, толькі пра сябе. Нават вызваленне Таты ад рабства,
ён разглядае ў сувязі з будучым сваім становішчам. («Не, не
будзе! Для гэтага табе трэба толькі стаць бацькам прэзідэн-
та. I ты ім станеш!)
Сын сур'ёзна рыхтуецца да прэзідэнства, выпрацоўвае ў сабе пэўныя рысы характару, эксперыментуе над блізкімі. Спагадлівую, добрую сястру ён прымушае, выкарыстаўшы яехвілінную зайздрасць, «качаць правы» перад Мамай. Рас-пальвае супярэчнасці паміж бацькамі, то мірыць іх, то сва-рыць, становіцца ў сям'і маленькім дэспатам. Разам з тым нельга сказаць, што ён дрэнна ставіцца да сястры. Пасля свайго эксперыменту Малыш просіцьуяе прабачэння, на-гадвае Тату, каб не забыўся купіць падарунак і ёй. Ён шукае праўду, хоча жыць у іншай, чалавечай атмасферы. «Ма-а-ма! Ты не крыўдуй на мяне. Слухай, мама, з табой жая шчы-ра. Як з мамай. А з кім жа яшчэ ? Я што падумаў, тое і сказаў. Калі не так, ты навучы», — гаворыць ён на пачатку п'есы. Аднак Мама, занятая думкамі пра студэнта-негра, адмахва-еЦЦа ад Сына, а праз некалькі хвілін дае яму добры ўрок хлусні і няшчырасці.
Чаму Сын такі? Аўтар тлумачыць гэта маналогам самога Малыша: «Я толькі пасеяны. Я яшчэ расту... Расту ў атма-сферы вашых буйных скандалаў і дробных інтарэсаў. (Ён нібы чытае па памяці.) Мінуўшчына, увекавечаная ў кнігах (паказвае на паліцы), уяўляецца мне мешанінаю з гразі і крьіві, несправядлівасці і крыўд... Iкнігі, кожная з іх — гэта абеліск... Абеліскі светлым марам, светламу розуму, свет-дьім надзеям. (Пералічвае кнігі.) Дабраце, спагадзе. Ма-Ленькім блізнятам — чысціні і наіўнасці. Які пачэснымогільнік! Так што я не толькі ваша дзіця, я — дзіця гіст0 рыі, дзіця гэтых кніг...» Засвоены Малышом з кніг воггыт пакаленняў пераконвае яго, што не дабро і справядліваст кіруюць светам. Узаемаадносіны ў сям'і, пабудаваныя ца хлусні і фальшу, а ўсё гэта звязана — ён ужо ўпэўніўся — 3 вялікім светам, прымушаюць шукаць свой шлях. МальІІц змагаецца са светам крывадушша і няпраўды, але выбірае для гэтага яго ж сродкі і метады — хітрасць, шантаж, нахаб-ства, жорсткасць і г. д.
Трагізм Малыша ў тым, што ён супрацьстаіць усяму све-ту (у заключнай сцэне ім не задаволены Тата, Мама, Дзеді нават Сястра), перамагчы ў такой сітуацыі ён не можа.
У ацэнцы вобраза Сына даследчыкі творчасці А. Мака-ёнка разышліся. С. Лаўшук называе п'есу «Зацюканы апо-стал» унікальнай, бо яна не мае ніводнага станоўчага пер-санажа, да адмоўных ён адносіць побач з Мамай, Татам, Дзедам Сына і Дачку. Я. Усікаўлічыць па-іншаму: «Сын — гэта адначасова і носьбіт аўтарскай ідэі, персанаж-рэзанёр, і канкрэтны, жывы характар, і вобраз-сімвал. Усё падаецца праз прызму ўспрымання Малыша, усё разглядаецца яго вачамі, ацэньваецца яго розумам. Але за спіной Малыша ўвесь час быццам бы стаіць аўтар, кіруе яго ўчынкамі, па-водзінамі, словамі. Ступень умяшання драматурга ў спра-вы свайго героя даволі прыкметная». Даследчык, такім чы нам, гаворыць пра аўтарскую сімпатыю да Сына.
Цікавыя ў п'есе таксама вобразы Дачкі і Дзеда. Дачка з'яўляецца антыподам Сына. «...Яна ахвотна падбірае тыя яго якасці, якія ён адкідвае прэч, як непатрэбныя: дабрату, шчырую сумленнасць, ласкавасць». Але ж яна, як ніхто іншы, разумее Малыша, падтрымлівае яго і нават дапама гае ў эксперыментах. Апошнія яе словы ў творы даюць на-дзею, што яна будзе адна змагацца супраць свету хлусні і эгаізму.
Аўтар не аднойчы падкрэсліваў у творы, што дзеянне адбываецца за мяжой, у капіталістычным свеце, што і пер-санажы і праблемы «імпартныя». Але такая настойлівасць наводзіць на думку, што «імпартнасць» матэрыялу (аб-ставін, праблем, чалавечых узаемаадносін) — толькі неаб-ходная для свайго часу шырма. А. Макаёнак узняў у творЫ няпростыя агульначалавечыя, актуальныя і сёння для наша' га грамадства, праблемы.