Кароткі змест:

Частка першая
Куранёўцы зноў збіраюцца на балота. Ганна бярэ на се-шс малую Верачку. На другі дзень у дзяўчынкі падняла-гэмпература, везці ў бальніцу дзіця стары і Яўхім не палічылі патрэбным. На раніцу, калі Яўхім пайшоў запрагаць
аця, было ўжо позна, Верачкі не стала. К вестка пра смерць Ганнінай дачкі не выклікала ніякага СІІачування ў душы Хадоські. Пасля бальніцы яна вельмі 3>ІЯніласяг за тры гады, што прайшлі з таго часу, ні разу не бачыліяеўгурце, сяродмоладзі. «Божачко, злаяя, злая, —
аялася з адчаем яна. — Што мне рабіць, парай, памажы , божачко! Няма дабраты ў мяне. Не магу забыць, не
, . - л - - 0 На лузе з явілася таратанка Апенкі. Вечарам ля вогніш-
ча адбываецца сход. У калгас уступае шэсць сем'яў. Міка-нор рвецца ў вёску, каб абагульніць гаспадарку, але іншыя Яго спыняюць. Рашаюць разам касіць і жаць, а ўхапіўшы за добрым надвор'ем гэта, потым звесці разам жыўнасць.
Глушак шкадаваў унучку, але душа яго балела за боль-шае, ён прадчуваў, што ўсё ідзе на звод. Аддзяліў Яўхіма, думаў, што менш у вочы будзе кідацца багацце. Але цвёр-дым падаткам абклалі і яго, і сынаву гаспадарку. Глушак кінуўся да Міканора, потым у воласць да Апейкі. Нідзе не знайшоўшы паразумення, жыўу чаканні вайны. Стрымліваў гарачага Яўхіма, які не хацеў цярпець і чакаць. «Трывога перад заўтрашнім была самаю вялікаю трывогаю яго цяпе-рашняга жыцця. Як агромністая хмара, вісела яна над Глу-шаком... і ўсё ж, хоць чуў яе над сабою... жыў, як і ўсе, як іншымі гадамі: араў, баранаваў, касіў. Хоць без радасці, без лёгкасці былой, стараўся, асабліва на сенакосе, гнаў сябе і падганяў другіх» .
Некалькі разоў Міканор ездзіўу Юравічы па каморніка, каб адмераць калгаснікам поле, але каморніка не давалі.
Аднойчы вяртаючыся ў вёску, ён убачыўля цагельні Васіля і Нібыто-Ігната з коньмі, папярэдзіў, што тут будзе калгаснае. Васіль на гэта сказаў, што Міканор яшчэ не ўся ўлада.
Праз дзень старшыня куранёўскага калгаса даведаўся, што сусед засеяў узаранае.
Міканор плануе калгасны двор. Каб зрабіць канюшню Мя калгасных коней, разбірае сваё гумно.
Частка друтая
Апейку ледзь не штодня даводзілася выпраўляцца ў да-Рогу. Як непадобная была прырода, зямля, такімі ж непа-Добнымі, заўважыў старшыня райвыканкома, былі і людзі. (<Былі сярод заможных багацеі-кулакі, п'яўкі, што толькі іжылі з чужой крыві, з чужога поту, а былі і такія заможц^. дзе дастатак увесь набываўся тым, што сям'я ўся — з ца ]| рослых, працавітыхдзяўчатдыхлопцаў, якімі правіць сур вы, бязлітасны камандзір-бацька... камандзір катар^На,' каманды. Былі і такія заможнікі, у якіх адно лічылася зямл' болын, як у іншых; але як зямля тая жаўцела жоўценькт пясочкам, то заможнікі тыя праўдзіва нагадвалі голых ка ралёў... Не блізнятамі былі, бачыўАпейка, і тыя, каго аб'яд. ноўвалі адным імем — бядната... Бедныя — ад беднасці зямд^ ...ад недахвату цягла... паспрабуй, разгарніся без каня! — адтаго, штохворыякармільцы... Былі бедныя, штовекупра-цы, у клопаце, і бедныя, што чухаліся і то з лянотаю; бьді век цвярозыя і век п'яныя».
Юравіцкі раён паслаў на станцыю першыя чырвоныя абозы — збожжа, сабранае калгаснікамі. Адзін з абозаўвёу новы сакратар райкома Башлыкоў, другі — Апейка. Калгасаў пакуль мала і яны невялікія. Але болыд чым гэта турбуе
Апейку, што ў калгасах мала ладу і парадку. «Багата што яшчэ невядома; і чым далей, чым шырэй разгортваецца калгаснае, тым болып гэтых загадак. Але галоўнае: як дабіцца, каб людзі стараліся, каб рабілі ад усёй душы; каб любілі і зямлю, і коней агульных, яклюбяць сваё, адзінае.'..»
Дома Апейку чакаюць з яго паездак, часта далёкіх і доўгіх, жонка-настаўніца, сыні малаядачка.
Ідучы раніцой на працу, Апейка заўважыў на сцяне нар-дома аб'яву. Паведамлялася, што ў нядзелю «пачынаецца чыстка членаўі кандыдатаўпарт'ячэйкі Юравіцкага райко-ма партыі КП(б)Б». Прасілі ўсіх беспартыйных мястэчка Юравічы, а таксама селькораў з'явіцца і «падрыхтаваць факты пра работу і недахопы партыйцаў з ячэйкі, асаб-ліва — кампраменціруюшчыя матэрыялы».
Апейку каля кабінета звычайна чакала чарада дзядзь-коў і цётак. На гэты раз гурт школьнікаў прасіў заступіц-ца за настаўніка, якога нядаўна звольнілі з працы за тое што ў гады першай сусветнай вайны быў царскім рам. Апейка на'колькі г жанчыну, вырашыў высветліць усё кдліМ°Г - " ржск на сесію. ' ПаеАзе Ў дапамагаючы сваім капаць бульбу, Ганна сустрэ ^ді Васіля. Ён быў адзін, і жанчына вьірашыла падь^ "^ 'ераканалася, што Васіль яе кахае, як і раней. ^1' Басіль і Ганна пачалі сустракацца. Праз нейкі час па вёс-^ыпапаўзлі чуткі. Свякруха, даведаўшыся, узялася праклі-н'адь нявестку. Яўхім, калі б не бацька і брат, прыбіў бы ці ^явечыўжонку. Лютаваў і ад мужчынскай абразы, і ад не-дакорлівасці Ганны. Яна не прасілася, не плакала, моўчкі трывала боль.
Васіль з цесцем і братам жонкі быўна зрубе, калі Лары-вон Бугай сказаў, што ён, пэўна ж, прывядзе ў новую хату Ганну, а не Маню. Пракоп і Пятро моўчкі падаліся дамоў, Ганна і Васіль, не згаворваючыся, прыйшлі на ўмоўле-эмесца. Разумелі, што гэта аппптета ^гг>^^ТТ-, —— -
_ _ _ ^^, ___ „„«^^^^^і^^он_л, Іірымшлі на умоўле-нае месца. Разумелі, што гэта апошняя сустрэча, што за кож-і дома, і за домам. Ганна кліча Васіля кінуць зь з'ех
а тое,
а вайны быў царскім афіЦ3'
ам. зяцей Апейка супакоіў, але паабяцаць цвёрда, што настаўніка вернуць у школу, ён не мог. Прыйшоў Глуяіа^ Сцяпан, які парваў з бацькам-кулаком і прасіўся ў камУ' ну. Старшыня райвыканкома не мог не паверыць у шчЫ' расць хлопца. Вельмі ўстрывожыла Апейку гісторыя яго колішняга вучня, маладога паэта Алеся Маёвага. Алеся з плачам і лямантам падала газету.
ным з іх сочаць і дома, за домам. анна кліча Васіля кінуць усё і куды-небудзь з'ехаць разам, Яна ўжо рашылася («На-думалася — і пайду ...Як прападаць тут век, дак мо знайду што !..»). Ведаючы, якдляВасілягэтаняпроста, сказалаціха: «Не канешне зразу рашаць. Падумай... Як надумаешся, дан знак!»
Чыстка праходзіла ў нардоме. Першым перад камісіяй і людзьмі, якіх назбіралася поўная зала, стаў сакратар рай-кома Башлыкоў. Пра яго гаварылі нядоўга, «камраментую-чы матэрыял» зводзіўся да таго, што Башлыкоў не з усімі вітаецца і часам бывае грубым. Страсці разгарэліся вакол ^пейкі. Хоць зале было «ўсё ясна» — Іван Анісімавіч «пра-Вераны народам, балыыавік», — член камісіі па чыстцы Га-ленчык абвінаваціў старшыню райвыканкома ў «родствен-най сувязі з класава чуждымі элементамі» (родны брат ^яейкі быў кулаком), у служэнні і дапамозе ім. Ён паставіў оьітанне, ці можа такі чалавек займаць адказны савецкі пост 'бьіцьупартыі. Пра «класавую блізарукасць», «непрынцы-^овасць», «мяккацеласць» Апейкі гаварыў камсамольскі сакратар Віктар Кудравец, якога калісьці Іван Анісімавіч Рэкамендаваў на працу з моладдзю, а таксама Зубрыч. Два дены камісіі — Белы і Беразоўскі — прагаласавалі супраць Рапановы Галенчыка, але той паабяцаў «далажыць пра гэта ^Шэйстаячым інстанцыям».
Без асаблівага напалу прайшла чыстка Харчава чальніка міліцыі. Абвінавачанні ўнедаверы далюдзей, у тЛ законных арыштах аправяргалі Башлыкоў і Галенчык. 6 «Ішлі дзень за днём, а Васіль усё не мог дайсці да як0й небудзь цвёрдасці. Усё нібы круцілася на раздарожжы, т ён гатоў быў ужо змірыцца з тым, што ёсць: «Як склалася° так склалася, не пераменіш...» То раптам з адчаем находзід рашучасць: «Пайду! Кінуўсё! Прападзі яно пропадам! ІЦТо б век за яго мучыцца!..» Наболыы пёк жаль да маленькага сына. Пра Маню, жонку, не думаў, шкадавання да яе не было. Пэўнасць прыйшла, калі ўбачыў сваю палоску мала-дую рунь: «Поле, бяда яго і радасць! Яго сіла і надзея яго! Быў ён з імі і астанецца з імі! 3 імі толькі і жыць яму! Не кіне ён ніколі поле гэтае, якім не пацешыўся, хату, уякойне жыўяшчэ; не кіне — каб і хацеў! Не можа кінуць; як не можа сам сябе загубіць!»
Ганна ўбачыла Васіля ў гурце людзей, калі ў Куранях па-казвалі кіно. Па тым, як ён адвёўвочы, усё зразумела.