Мастацкія асаблівасці
«Я не мог — рана ці позна — не напісаць гэтыя раманы —
«Людзі на балоце» і «Подых навальніцы», — бо насіў іх у
сабе як радасць і пакуту доўгія гады... Родная вёска, людзі,
маё юнацтва — усё гэта жыло ў маім сэрцы і не давала спа-
кою», — гаварыў I. Мележ у адным з інтэрв'ю. Спачатку
была задума «напісаць аповесцьпра Палесее... пра бараць-
бу палешукоў з прыродай» у пасляваенны час. У 1956 г.
пісьменнік ужо бачыў у сваім уяўленні не аповесць, а «ра-
ман аб простых людзях беларускага Палесся». Ажыла ўтво-
ры не сучаснасць, а рэчаіснасць 20-х гадоў.
Напісаўшы ў 1960 г. «Людзі на балоце», I. Мележ зразу-меў, што сказаўу рамане не ўсё, што жыло ўдушы. У1965 г. з'явіўся «Подых навальніцы», у 1976 г. — «Завеі, снежань». У архіве пісьменніка засталіся накіды, планы, асобныя сцэ-ны і гатовыя раздзелы яшчэ двух раманаў «Палескай хронікі» — «За асакою бераг» і «Праўда вясны». У іх I. Ме-леж хацеўрасказаць пра жыццё дарагіх яму людзей у 30-я і 40-я ваенныя гады.
«Палеская хроніка» паказвае жыццё беларускай вёскі напярэдадні і ўчас правядзення калектывізацыі. У першай частцы хронікі («Людзі на балоце») паўстае звычайнае, вя-камі ўсталяванае вясковае жыццё, напоўненае працай, кло-патам пра кавалак хлеба. За дзесяцігоддзе, што прайшло пасля рэвалюцыі, мала што змянілася ў Куранях, якія боль-шую частку года адасоблены, аддзелены непраходнай тван-ню нават ад суседніх вёсак. Гэтую нерухомасць, застыласць жыцця асабліва востра адчувае Міканор Глушак, які дзякучы службе ў арміі пабачыў свет. оярн^ ^ўскуюхату,ёнумногімперажываетое ц ШЫся 7 баЦЬГ а Гарэцкага: любоў, замілаванасць роднь0 *Героі тв°Ра^
яго сэрцы з непрыняццем, адмаўленнем ™ сусеАнічаюць у Міканор марыць пра лазню, пра хату-
г. Запаветная яго мара — адваяваць ^ЬІТальнЮ( ^ пакуль ён пры падтрымцы раённага началы™ ао-ганізавау аднавяскоуцау толькі на будаўніцтв^гпэбіі У ,уткш часе грамадска-сацыяльныя падзеі паставііі яго над аднавяскоуцамі І павялі за сабон. У Аругім ман м*™ ^
узначаліу невялікі калектыудобраахвотнікаў, якія рашыліся аб'яднаць свае гаспадаркі. ^
Новае ў жыцці Куранёў заявіла пра сябе так уладарна і рашуча, што не абмшула ніводнага чалавека, падзяліла лю-дзей, зблізіла непрымірымых ворагаў. Так, калі каморнік наразае зямлю калгасу, на абарону ўласных надзелаў выйшлі побач з заможнымі Глушакамі беднякі Васіль Дзя-цел і Нібыто-Ігнат. Васіль і Яўхім, якія не на жыццё, а на смерць былі шчапіліся на полі каля цагельні, хапаюць за-грудкі Міканора.
Узнаўляючы падзеі калектывізацыі, I. Мележ імкнуўся «болын глыбока і без падсалоджвання паказаць гэты важ-ны працэс», не абмінуць ні добрае, ні дрэннае, што нарад-жалася ўтыя гады. Не ставячы пад сумненне правамернасць правядзення калектывізацыі ў цэлым пісьменнік паказаў трагізм чалавечых лёсаў на гістарычным зломе.
Трагедыйная сутнасць падзей, якія перажывала вёскаў канцы 20-х пачатку 30-х гадоў, асабліва выразна паказана ў творах на вобразе Васіля Дзятла. Дзве страсці, дзве любові ўгэтага персанажа — зямля і Ганна. Нейкі час, і гэта самы шчаслівы час у яго жыцці, яны суіснуюць побач. Васіль ста-новіцца гаспадаром, узвальвае на свае не надта моцныя юнацкія плечы ўвесь сялянскі клопат. Тады ж нараджаецца глыбокае пачуццё да суседкі-равесніцы. У час спатканняу, горнучы да сябе дзяўчыну, ён Аумае-марыць празятю. ^анна выходзіць замуж, у яго зас —"^ * л"я л ^я. Дзеля яе ён узяў за жонку ш _
НУЮ Пракопаву Маню. Аднаку яго каханая Ганна. Васільпастаўленыперадвыбарам^зям^Ц я
^анчына - і герой выбірае першае. Аналізу _ бачыць^У якой растрывожаны Васіль ідзе на свае (<кволыя сцяблінкі, калі стаў перад І ся — нібы віталі яго, радаваліся яму»-што герой ніколі не думаў пра Ганну так узвышана і тычна, як пра зямлю. ^-Ад Ганны герой адмовіўся сам, а зямлю забралі, зрд^. нічыёй. УтымжаманалогуВасіляпісьменнікпаказвае ІА' значыць для героя свая зямля: «Аддай сваё поле, дзе V т° ную сцяблінку, здаецца, сагрэў бы сам! Ішоў бы ад адной^ другой ды хукаў бы, каб не мерзла!.. Аддай поле — ето/? адно што — аддай душу! Папробуй, адарві душу!» ^е е ўласнік так разважае, а чалавек, звязаны з зямлёй малако6 маці, памяццю продкаў, усім сваім жыццём.
Васілёву прывязанасць да зямлі разумее Апейка. Закліка ны праводзіць калектывізацыю, ён верыць, што гэта мерац. рыемства дапаможа сялянству выйсці з беспрасветнай гале-чы і беднасці, зробіць працулягчэйшай і болын прадуктыўнай бо на шырокія калгасныя палеткі прыйдуць машыны. Але ён хоча, каб на абагульненай зямлі селянін працаваў так, як і на сваёй. А гэта магчыма пры ўмове, калі чалавек не страціць сваю прывязанасць і любоў да поля і таго, што ш ім расце.
Праз вобразы Васіля і іншых прадстаўнікоў сялянства (Глушакі, Нібыто-Ігнат, Чарнушкі, Хоня, Міканор і яго ся-м'я, Сарока і г. д.) пісьменнік паказвае працэс калектывіза-цыі знутры, як яна адбілася на лёсе вяскоўца, на адносінах яго да зямлі, да працы, да людзей. Вобраз Апейкі асэнсо-ўвае тое, што адбываецца з селянінам, нясе погляд зверху і збоку.
Калектывізацыя ў любых варунках істотна закранала
інтарэсы селяніна-гаспадара. Апейка не супраць цвёрдага
падатку, якім абкладваліся заможныя гаспадаркі (няветліва
сустрэў ён старога Глушака, калі той прыйшоў да яго са
сваёй бядой), не супраць рэпрэсіўных мер адносна кула-
коў. Але ён хоча, каб такія, як Васіль, самі прыйшлі ў кал-
гас, пераканаўшыся, што там лепш, а для гэтага патрэбен
час. Часу селяніну якраз і не давалася, у новае жыцце яго
гналі сілай і гвалтам. Шматзначнай сцэнай завяршаецЧ3
сюжэтная лінія Васіль — Апейка ў другім рамане. Васіль
прыйшоў да старшыні райвыканкома скардзіцца на са;
маўпраўства Міканора: забралі зямлю і нават пераарал1
пасеянае. Апейка ў гэты час атрымаў паперу, якая павб'
дамляла, што калектывізацыю трэба правесці не за два-трЬІ
гады, а за тры месяцы. I Апейка ўгаворвае селяні*13
ўступіць у калгас, дзе ўся зямля стане яго — гаворыць т°е'
380
0 і ненавісны Дзятлу сусед Міканоп у ^ ^еі, снежань» Апейка і Васіль не сустра РЭЦш Рамане ' ўдумліваму, разважліваму гуманісту д^°ЧЧа-Назме" !рыйсці іншыя калектывізатары. 3 ВасілёІ ^аёміцца Башлыкоў, у хуткім часе меі ^ціацьлёс селяніна.
Над Апейкам хмары пачынаюць збірацца ўжо ў другім рамане. Грознае папярэджанне сакратару райвыканкома -партынная чыстка, дзе нявартымі годнасці камуніста былі „ададзены яго чалавечнасць, прынцыповасць інтэлі-гейтнасць. Але тых вывадаў, што маглі яго ўратаваць Апей-кане зрабіў. У сваім заключным, вельмі кароткім выступ-денні, ён сказаў: «Калі я памагаў каму-небудзь з тых, у кім сумняваецца таварыш Галенчык, то таму, што лічыў, што гэтыя людзі могуць быць карысныя нам. I лічыўподлым тап-таць людзей, якія хочуць жыць па-новаму... Я і далей буду рабіць так, як падказвае мне партыйнае сумленне. Не азі-раючыся на выкрыкі тых, у каго кульгаюць ці разважнасць, ці, можа быць, сумленне...»
Праз лёс Алеся Маёвага мастак паказаў тое страшнае, што нараджалася ў жыцці савецкай краіны ў канцы 20-х гадоў — пошукі ворагаў, падазронасць, недавер. У творы згадваюцца беларускія пісьменнікі Цішка Гартны, Міхась Зарэцкі, Уладзімір Дубоўка, з якіх пачыналася актыўнае цкаванне нацыянальнай інтэлігенцыі. Да інтэлігенцыі нале-жыў і былы настаўнік Апейка.
Пасля выступлення Сталіна (раман «Завеі, снежань») спадзяванняў на шчаслівае вырашэнне лёсу старшыні рай-выканкома не застаецца. Яго погляды на жыццё, адносіны Да чалавека прыйшлі ў супярэчнасць з генеральнай лшіяй партыі, якую, на даным этапе, выяўляе жорсткі, рашучы, прамалінейны Башлыкоў. У трэцім рамане вельмі шмат мес-Ца займаюць спрэчкі старшыні райвыканкома І сакратара Райкома партыі. Апейка і Башлыкоў гэта два супрацьлег-льія падыходы да правядзення калектывізацыі, у Іх спрэч-ках вырашаецца лёс Васіля, лёс усяго сяля?ства'^„Т3^1 ^бставіны грамадска-палітычнага жыцця уздымаюць на-
, моцныхсваен _ Р^ктараў. Гэта не толькі цэнтральныя І «р Бат •«. Васіль, Ярсім.стары Глушак, Міканор, Апенка, Ба
коў, але і героі другога, трэцяга планаў — Чарнушка, то-Ігнат, Сарока, Андрэй Руды, Хадоська, Хоня, Па Дубадзел і г. д. Кожны з іх — адметны, непаўторны, жь запамінальны. Дасягнуў гэтага пісьменнік дзякуючы гль}1-бокаму пранікненню ў свет чалавечых адчуванняў, пера, жыванняў, памкненняў, выдатнаму веданню жыцця. Ства-раючы характары, I. Мележ шырока звяртаецца дд партрэтнай характарыстыкі і апісання знешнасці, да няўласна-простай мовы (калі голас аўтара і персанажа нібы зліваюцца), да моўнай індывідуалізацыі, да мастацкай дэталі, да сімвалічных вобразаў і інш.
Здаецца, I. Мележ пісаў пра вядомае ўлітаратуры. I самі падзеі — пярэдадзень, а пасля калектывізацыя, — і людзі таго часу — сяляне з іх недаверлівасцю да новага, з іх пры-вязанасцю да зямлі, гаспадаркі — не аднойчы паказваліся ў творах. Традыцыйныя канфлікты, сюжэтныя лініі: лю-боўны трохкутнік, у якім багаты і бедны жаніх, розныя ад-носіны кіраўнікоў да калектывізацыі, да сялян. Аднак ра-маны I. Мележа наколькі традыцыйныя, настолькі і нава-тарскія.
Так, пісьменнік па-новаму паказвае вобраз кулака. Калі ў першай частцы хронікі ў вобразе Халімона Глушака, па-вулічнаму Карча, паслядоўна падкрэсліваецца непрыемнае і наватдрапежнае ўзнешнім вобліку, ухарактары («тхары-ныя вочы, вострыя і праніклівыя», «каршуковы позірк», «грутанячая постаць», панурасць, затоеная лютасць), то ў другой частцы куранёўскі багацей ужо пачынае выклікаць спачуванне. Аўтар гаворыць, як нялёгка здабывалася за-можнасць, якой працай, потам, сілай яна падтрымліваецца. Улада забірае не толькі нажытае праведнымі і няправеднымі сродкамі багацце, але і права жыць на сваёй зямлі, сярод сваіх людзей. У выступленні Сталіна сказана адназначна: кулака пускаць у калгас нельга, бо ён з'яўляецца заклятым ворагам, але ж і аднаасобнікаў не пакінуць у роднай вёсцы, значыць — раскулачванне, высылка.
Шмат новага, нечаканага ў паказе сыноў Халімона Глу-шака Яўхіма і Сцяпана. Такіх гарачых і нястрыманых, га-нарыстых людзей, як Яўхім, улада сваімі дзеяннямі штур-хала на крайняе — на жорсткае супраціўленне, лютую помсту.
«Палеская хроніка» I. Мележа — мужнае, праўдзівае слова пра так званы вялікі пералом, пра калектывізацыю. А побач з гэтым — пра наш народ, працавіты, мужны, спа-
гаМівы, таленавіты, цярплівы^Першы раман адкрываецца ^арскім прысвячэннем «Бацьку, маці, бацькоўскай зямлі»