Міхаладапхнуўжонкуімоўчківыйшаў. «Зкож-ным днём яны ўсё больш пачыналі ненавідзець адно аднаго... Ім было праціўна быць блізка разам. Тую работу, якая вы-магала гэтай блізкасці, яны стараліся як мага хутчэй скон-чыць, збыць з рук... Нарэшце пачалі рабіць работу па ад-ным». Пасля чарговай размовы-сваркі Зося прыгразіла, што калі Міхал не пойдзе да следчага сам, то заявіць пра ўсё яна («Я з злачынцам быць не хачу, і ў маёй сям'і злачынства не будзе!»). Міхал не мог паверыць, што жонка на такое ра-шыцца. Вярнуўшыся ад следчага, Зося сказала Міхалу, якое па-дазрэнне падае на яго. Міхал шпурнуў у жонку сякеру, па-раніўшы ёй плячо. Уцякаючы, пастукаў у адну з хат, каб зайшлі да Тварыцкіх. Міхала арыштавалі. У хату Тварыцкіх зайшоў Кандрат Назарэўскі. Зося тлу-мачыць колішняму знаёмаму: «Я рабіла ўсё ад шчырай душы. Мне яго шкада, я плачу над ім, ён гэтулькі вынес гора з самых малых сваіх год». Яна расказвае пра жыццё Міхала на хутары Скуратовіча, Назарэўскі — пра банду Толіка Ску-ратовіча. Гэта яны забілі Зосінага бацьку і браціка. Наза-рэўскі просіць Тварыцкую пашукаць грошы. Жанчына ператрэсла ўсю хату, клець, хлеў. У старой салдацкай целагрэйцы, якую муж не здымаў усё лета і во-сень, яна знайшла зашыты пачак трохрублёвак. Пасля гэ-тага Міхал прызнаўся, што знайшоў і схаваў дзяржаўныя грошы. На суд сабралася вельмі шмат народу. Тварыцкаму ста-вяць у віну ўтойванне дзяржаўных грошай (прычым ён ве-даў, што з-за гэтага ледзь не спынілася будаўніцтва каля Дзвюх Хат) і замах на жыццё жонкі. У сваім слове Міхал скардзіўся на сваё ранейшае жыццё. На «гора» і «жыццё-вую забітасць» падсуднага націскаў абаронца. Грамадскім абвінаваўцам выступіў Назарэўскі: «...Што такое яго тая хвалёная забітасць і яго баязлівасць чорнага дня? ...Колькі ...прайшло год з таго часу, калі Міхала Тварыцкага пакінуў эксплаатаваць Скуратовіч ? Хто яго гэты час эксплаатаваў?.. За гэты час ранейшыя парабчукі сталі інжынерамі, кал-гаснікамі, майстрамі. А ён стаў адшчапенцам... Наватсям'я яго, жонка, адвярнулася ад яго. Тут яшчэ адно. На сваю да-рогу ён накіроўваў сваё дзіця, убіваў яму ў душу жудасць перадсветам...» У час суда над Міхалам вярнуўся дамоў кравец. Не знай-шоўшыхаты, пайшоў да былога свайго суседа Несцяровіча, той яму прапанаваў жыць у апусцелай хаце высланага ку-лака. Зося пасля суда над мужам пераязджае на будоўлю каля Дзвюх Хат. Туды з'яўляецца і Ірына Назарэўская, якая ву-чылася за настаўніцу. Зося і Ірына пасябравалі.

Частка трэцяя

Наўмыснікубачыў СлавуТварыцкую іпазнаўяе, зразу-меў, што дзесьці тут на будоўлі яе маці. Ужо два чалавекі маглі яго пазнаць — кравец і Тварыцкая. Ён просіць у Не-сцяровіча даведку і хоча пераехаць у іншае месца, аднак Несцяровіч яго не адпускае. Кравец, які працаваў муляром, упаў з рыштавання і зла-маў нагу. Гэта было падстроена Наўмыснікам. Старога ад-везлі ў раённую бальніцу. Вяртаючыся з бальніцы, кравец думаў, што кватэра яго будзе занята і ўсе пра яго забыліся. Аднак некалькі чалавек, калі ён падышоў да будоўлі, яго адразу прывіталі, а ў кватэры было прыбрана і нават з'явіў-ся на падлозе дыванок. Стары страшэнна расчуліўся: «...Што я такое рабіў на свеце, што вы так да мяне... Я паўвека свай-го прахадзіў па свеце, шыючы кажухі. Там было так — што зарабіў, то і сцерабіў... Там у мяне паўвека прайшло, а тут усяго некалькі месяцаў». Несцяровіч зводзіць разам Наўмысніка і краўца. Кравец пазнае ў Наўмысніку Сцепуржынскага, кулака. Несцяровіч пакінуў былога кулака працаваць на будоўлі, а краўца па-прасіў нікому нічога не расказваць, сам аднак потым паз-ваніўуахову будаўніцтва. Сярод новых рабочых з'явіўся чалавек, які людіў сядзець на адным і тым жа месцы і да ўсіх прыглядацца. Наўмыснік заўважыў яго. Чалавек, а гэта быў Толік Скуратовіч, на-зваўся Чарпакевічам. У час сустрэчы ў лесе Чарпакевіч патрабуе ад Наў-мысніка «матэрыялы», хоча вярнуцца туды, адкуль прый-шоў. Наўмыснік нагадвае пра хутар, які яму абяцалі за «ра-боту». "Чарпакевіч гаворыць, што сітуацыя змянілася: «Аварыя для іх ужо не страх... За добрых кіраўнікоў іхніх можа быць прыйдзецца ўзяцца». Чарпакевіч расказвае, як атрымалася, што ён забіў Сэдаса. Падыйшоўшы да рэчкі, Наўмыснік і Чарпакевіч раптам заўважылі Тварыцкага. Ноччу яны збіраюцца ўцякаць з будоўлі да сваіх замежных гаспадароў. Міхал, доб.ра працуючы, адбыў свой тэрмін і прыехаў на будоўлю шукаць сям'ю. Ён адчуваў, што пачацьусё спачат-ку з Зосяй будзе вельмі цяжка, «яго цягла Слава і тая спра-ва, якую ён рыхтаваў ёй». Тварыцкі прынёс дачцы Скура-товічава золата, ён яго даўно выкапаў пад грушай-дзічкай. Убачыўшы, што багацце не трэба ні Славе, ні Зосі, папрасіў, каб золата перадалі дзяржаве. «Сэрца Міхала быццам упа-ла кудысьці ўніз. На гэты час у душы яго стала страшэнна пуста. Душа на гэты кароткі момант як бы зусім спустошы-лася, каб быць гатовай да напаўнення». Тварыцкі пайшоў у лес, каб пабыць на адзіноце. Раптам ён заўважыў Толіка Скуратовіча, той ляжаў на траве, прык-рыўшы галаву рукой. Скуратовіч наставіў на Міхала рэвальвер, але той пас-пеў схапіць яго за локці. За плячыма Тварыцкага «чорнай прорвай глядзела ў неба «чортава вока», туды яго паціху пасоўваў гіраціўнік. Але ў нейкі момант Міхал схапіў Ску-ратовіча «ўпоперак цела і падняў гэты страшэнны ...цяжар ...Задыхаючыся... бачачы, што сам ён пачаўужо грузнуцьу багну, сабраў апошнія сілы і кінуўТоліка Скуратовіча ў «чор-тава вока».